خانه / تحلیل ها / ارز خوری ۲ هزار میلیاردی برنامه ی ششم
2-2

ارز خوری ۲ هزار میلیاردی برنامه ی ششم

شرق: بنیاد باران به تازگی میزبان فرشاد مومنی بود تا درباره برنامه ششم سخن بگوید. او در خلال سخنانش از محاسباتی می گوید که نشان می دهد کشور برای رسیدن به رشد هشت درصدی نیاز به دو هزار میلیارد دلار منابع مالی دارد، البته یک پیش شرط را هم آویزه این عدد می کند: «اگر تمام شرایط برای یک دوره پنج ساله ثبات داشته باشد». پیش تر نوبخت، سخنگوی دولت و رئیس سازمان برنامه وبودجه، گفته بود که برای رسیدن به رشد هشت درصدی در برنامه ششم، سالی ٢٠٠ میلیارد دلار سرمایه نیاز است. مومنی با ارائه این محاسبات، رقم اعلامی نوبخت را خوش بینانه می داند. جزئیات این سخنرانی را در ادامه بخوانید:
ما دچار یک عارضه هستیم؛ «ما» به معنای دولت و ملت است. عارضه کوته نگری یعنی ترجیح نظام وار مسائل و ملاحظات کوتاه مدت به بلندمدت. شاید برای شما جالب باشد که ایده دولت رانتی را اولین بار یک ایرانی صورت بندی نظری کرده و آن، حسین مهدوی، نوه دختری مرحوم حاج امین الضرب، بود. او می گوید در دولت های رانتی، علت العلل گرفتاری ها، کوته نگری در تصمیمات و اعتنای حداقل به ملاحظات کارشناسی است. یکی از وجوه این دو ویژگی، این است که یک سازه ذهنی برای ما ایجاد شده که به نظر می رسد بسیار هم سخت و سنگین است و آن هم این است که تا می توانیم از مسائل بنیادی طفره می رویم، تا به یک شرایط بحرانی برسیم. برداشت من این است که اکنون در یک شرایط بحرانی به سر می بریم. این ادعا به گزارش های رسمی دستگاه های اداری کشور مستند است که آنها هم، با همه ملاحظاتی که دارند، بر ابعاد مهمی از مشکلات کشور صحه می گذارند.
سهل انگاری ها و ندانم کاری های بزرگ، شرایط کشور ما را بسیار پیچیده کرده است. در شرایط بحرانی نیز چاره ای جز بازگشت به بنیان ها نیست و باید برگردیم و آن بنیان ها را ببینیم.
در بازگشت به بنیان ها، فرهنگ نقش زیربنایی دارد. در سطح نظری و در ادبیات توسعه، این گزاره به این معناست که عنصر محوری در شکل دادن به شرایط کنونی که ما اسم آن را شرایط بحرانی می گذاریم، در درجه اول سازه های ذهنی ماست؛ ما با ذهنیاتی کشورمان را اداره کرده ایم و به شرایط فعلی رسیده ایم، پس فرهنگ هم در مسیر شکل گیری ساختار نهادی موجود و وضعیت کنونی، زیربناست و هم اگر قرار باشد اراده ای برای تغییر آن شرایط و مهار بحران ها در دستور کار قرار گیرد، آنجا هم ابتدا این تغییر باید در ساختار فرهنگ اتفاق بیفتد. بنابراین آن اتمام حجت شرعی که در این جلسه مطرح می شود، ناظر به چنین مسئله ای است.
در بنیادی ترین حالت، وقتی در معرض سوال «چه کار باید بکنیم»، قرار می گیریم، پاسخ این است که به شکل بنیادی، در طرز اندیشه ورزی خود بازاندیشی کنیم.
تغییر این نوع اندیشه ورزی در زمینه توسعه، به این معناست که توسعه یک مسئله فرارشته ای است و در سازه ذهنی کوته نگر و در چارچوب آنچه که با عنوان اثر نمایشی در اقتصاد رانتی مطرح می شود، ملاحظه می کنید که به عنوان مثال، همیشه در تجربه های برنامه ریزی توسعه ایران، تمرکز مضاعفی روی رشد اقتصادی مطرح می شود؛ اما رشد اقتصادی، حتی اگر اهداف اعلام شده محقق شود، نمی تواند به تنهایی ماجرای توسعه را برای ما امکان پذیر کند.
از ١٣۴٢ تا ١٣۵١، رشد متوسط اقتصادی در ایران ١١،٢ درصد بوده است. الان برای تقریبا تمام دولت مردان ما، رشد بالای شش درصد یک آرزو یا معجزه جلوه می کند. در دوره ١٣۵٢ تا ١٣۵۶، میانگین رشد اقتصادی ١۵ درصد بوده است.
می خواهم بگویم آن چیزی که مفهوم رشد را در ادبیات توسعه معنادار می کند، کیفیت رشد است نه اندازه اش و ما به طرز غیرمتعارفی، مشاهده می کنیم که از بحث درباره طول و عرض کیفیت آن، فرار می کنیم. وقتی می گوییم توسعه یک امر فرارشته ای است؛ یعنی برای تغییر به مثابه پروبلماتیک توسعه، باید درباره تغییر در حیطه فرهنگ، سیاست، اقتصاد و اجتماع نظریه ای داشته باشیم.
الان می گوییم اقتصاد مقاومتی، از منظر دانش توسعه، مقاوم سازی اقتصاد صرف نظر از همه مسائل مفهومی و روش شناختی که درباره این معادل برای آن مفهوم اصلی وجود دارد، این است که اقتصاد مقاومتی بیان مطالبه یک تغییر در ساحت اقتصاد است. حالاما باید به این سوال پاسخ دهیم که لوازم و پیش نیازهای غیراقتصادی این تغییر چیست و در حوزه های فرهنگ، سیاست و اجتماع، باید چه تحولاتی در دستور کار قرار گیرد؛ اما شما می بینید که به جای پاسخ گویی به این پرسش، قرارگاه راه می اندازیم و وقتی هم که از کوزه همان برون می آید که در آن است، شگفت زده می شویم که چرا چنین اتفاقی افتاده است.
ما باید به این پرسش پاسخ دهیم که آیا امکان تغییر در ساخت اقتصاد بدون تغییرات متناسب در حوزه فرهنگ، سیاست و اجتماع، امکان پذیر است یا خیر. عزیزان می خواهند همین ساخت اجتماعی، همین ساخت سیاسی و فرهنگی باشد و در آن، بهبود اقتصادی اتفاق بیفتد که چنین چیزی ممکن نخواهد بود.
بنابراین مسائل سطح توسعه، ما را به سمت بنیان هایی که کیفیت رشد را می سازند، می برد. وقتی از آن بنیان ها غفلت می کنیم، ده ها مسئله عبرت آموز پیش می آید؛ اما ما دیگر قادر به یادگیری نخواهیم بود.
برای مثال، نکته بسیار عبرت آموز و حیرت انگیزی را مطرح می کنم که در کل اسناد برنامه های پنجم و ششم، حتی به آن اشاره هم نشده است تا چه رسد به آنکه از آن درس گرفته شود. شما می دانید؛ من جزء منتقدان جدی برنامه چهارم توسعه بعد از انقلاب بودم، صرف نظر از انتقادهای جدی که به آن سند وجود دارد و متاسفانه گذشت زمان بسیاری از آنها را آشکار کرد. در آن سند روی این مسئله تفاهم کرده بودند که برای دستیابی به رشد متوسط هشت درصدی در آن برنامه، به طور متوسط سالانه شانزده ونیم میلیارد دلار نفتی کفایت می کند.
١٠ سال بعد، در سال ١٣٩۴ دوباره در سیاست های کلی برنامه ششم، گفتند رشد متوسط باید هشت درصد باشد.
به محض اینکه این سیاست های کلی منتشر شد، سخنگوی دولت که رئیس سازمان برنامه و بودجه نیز هستند، آمدند و گفتند ما اعلام آمادگی می کنیم برای دستیابی به رشد هشت درصدی در سال های برنامه با یک شرط؛ آن هم به شرطی که سالانه ٢٠٠ میلیارد دلار در اختیار ما قرار گیرد. ایشان عملاحتی لحظه ای درنگ برای خود روا نداشتند که واقعا در دوره ای که ما سالانه نزدیک به چنین رقمی را در اختیار داشته ایم، آیا رشد هشت درصدی به دست آورده ایم؟ بیخ گوش همین دولت هم آن شرایط را تجربه کردیم، این چه موضوعی است که دوباره مطرح می شود؟
مسئله اساسی تر این است که در سال ١٣٨۴ برآورد این بود که برای دسترسی به رشد هشت درصدی ما سالی ١۶،۵ میلیارد دلار نیاز داریم و آنچه الان سخنگوی دولت اعلام کرده، جزء خوشبینانه ترین برآوردهای سازمان برنامه و بودجه است. ما باید از خودمان بپرسیم که در حیطه فرهنگ، سیاست و اجتماع در این ١٠ سال چه کرده ایم که برای دستیابی به هدف واحد، به بیش از ١٢ برابر دلار نفتی نیاز داریم.
واکاوی تک تک این مسائل که چنین شرایطی را برای ما ایجاد کرده و به صورت کلی گفتیم ای کسانی که ایمان آورده اید، اوضاع بحرانی است! که وقتی وارد جزئیاتش می شویم، یکی پس از دیگری، روحیه مان را خراب می کند؛ افق های جدیدی را به روی کشور گشود اما هراسی باورنکردنی در کل سیستم برای این مواجهه مشاهده می شود.
ما برای رفتن به سمت این تغییر به سه گروه شناخت نیاز داریم؛ شناخت وضع موجود، شناخت وضع مطلوب و فراهم کردن سازوکارهای گذر از وضع موجود به وضع مطلوب. اما ما قادر و مایل به شناخت وضع موجود نیستیم و گستاخی این را نداریم که با واقعیت آن طور که هست، روبه رو شویم. تجربه هایی که واقعا برخی از آنها را که هم بدیع بود و هم نتایج نامتعارفی داشت در دولت قبلی ملاحظه کرده اید، از قبیل دیر منتشرشدن آمارها، دست کاری آنها و… که عناصر و علاماتی هستند که گواهی می دهند ما نه مایل و نه قادر به شناخت وضع موجود هستیم.
در ماجرای اقتصاد مقاومتی هم هنوز به ما گفته نشده است که قرار است توان مقاومتی مان را در برابر چه چیزی بالاببریم؟ یعنی نمی توانیم یا نمی خواهیم یا هر دو که به صراحت بگوییم چه اتفاقی افتاده است که احساس کرده ایم باید مقاومتمان را بالاببریم. این گستاخی را هم نداریم که حتی بگوییم در گذشته چه اتفاقی افتاده که توان مقاومت ما متزلزل شده است. تا زمانی که از این موضوع حرف نزنیم، هر قدر قرارگاه و ستاد و پول هم تشکیل و تخصیص دهیم، وقتی نمی دانیم چه چیزی را می خواهیم تغییر دهیم و وقتی نمی دانیم این تغییر می خواهد چه باشد، در چنین شرایطی اگر دستاوردی حاصل شود، مایه شگفتی است اما ما عموما وقتی دستاوردی حاصل نمی شود، شگفت زده می شویم.
به گواه شواهد تاریخی انکارناپذیر، گرفتاری ما در زمینه شناخت وضع مطلوب اصلاکمتر از گرفتاری ما در زمینه شناخت وضع موجود نیست. ما خیلی راحت می توانیم بگوییم، این نیست، این هم نیست و دیگری هم نیست اما اینکه بگوییم چه چیزی هست، به سطوحی از دانایی هویت جمعی نیاز دارد که بسترهایش متاسفانه در حد نصاب و با هویت جمعی در کشور ما موجود نیست و چون اصلاطرح مسئله نمی شود، ما دنبالش هم نمی رویم که ایجادش کنیم.
محور سوم، سازوکارهای برون رفت از وضع موجود و حرکت به سمت وضع مطلوب است که اینجا به فهم نظری نیاز داریم تا بدانیم چه چیزهایی به چه چیزهایی وابسته هستند و برعکس. کانون اصلی بحران معرفتی در اداره جامعه ما به فقدان فهم نظری برمی گردد و چون این فهم نظری وجود ندارد، دائما در حال آزمون و خطاهای پرهزینه و بی فرجام هستیم که بی فرجام بودنش ناظر بر این مسئله است که آزموده ها را مکرر آزمون می کنیم که گویی نشان می دهد ما نمی فهمیم چه چیزی به چه چیزی مربوط است و چه چیزی به چه چیزی مربوط نیست.
در اینجا ماجراهای خیلی زیادی وجود دارد که از آن صرف نظر می کنم و این نکته را می گویم که وقتی ما گستاخی شناخت وضع موجود را نداریم و قادر به شناسایی مولفه های وضع مطلوب هم نیستیم، فهم نظری باکفایتی هم برای گذار در اختیارمان نیست، بنابراین ماجرا، ماجرای روزمرگی می شود و ادادرآوردن در زمینه توسعه خواهی یا هر چیز مشابه آن… .
ما بی شمار هدف گذاری می کنیم و می گوییم ماشین دیوان سالاری دولت هم موظف است این را پیگیری و اجرا کند اما تا همین الان یک مطالعه نداشته ایم که به ما بگوید این ماشین دیوان سالاری چه مقدار می تواند بار حمل کند؟ هنوز هیچ تصویر روش مندی از واقعیت آسیب پذیری های این دیوان سالاری نداریم.
در چنین شرایطی نتیجه این می شود که هرکس به دنبال تبرئه خودش است و هرکس می کوشد توپ را به زمین دیگری بیندازد. همان چیزی که من اسمش را گذاشته ام راهبرد بستن دهان! مثلاگفته می شود در یک سند به اقتصاد مقاومتی توجه نشده است، آن وقت برای بستن دهان منتقدان احتمالی یک ضمیمه طولانی تر از اصل سند به آن اضافه می کنند و می گویند این هم اقتصاد مقاومتی! اما اگر شما ابتدایی ترین دانسته ها را در آن جست وجو کنید، مطلقا پاسخی برایش وجود ندارد.
نتیجه این شده که دولت از دادن یک سند استاندارد که حتی در استاندارد تجربه های قبلی بتوان گفت سند برنامه توسعه است، طفره می رود، فقط در حدی که دهان ها بسته شود و کسی نگوید این دولت به برنامه اعتقاد ندارد، قانون را رعایت نمی کند یا اصلابرنامه ندارد. چیزی تهیه شده است که من گوشه هایی از آن را می گویم تا به اعتبار هر سطح درکی که ما از شرایط خطیر فعلی داریم، به این نتیجه برسیم که ما واقعا به یک مجاهده ملی و ابتدا در سطح اندیشه ورزی نیاز داریم و مخالفان دولت هم باید بفهمند که مسئله صرفا مسئله قوه مجریه نیست؛ نه این شرایط به تنهایی به وسیله قوه مجریه ایجاد شده و نه برون رفت از آن به تنهایی امکان پذیر است؛ پس به آتش اختلاف این قدر دامن نزنند که همه چیز را بسوزاند.
دولت چیزی به نام لایحه داده و بعد هم چیزی داده که مشخص نیست مصوب هیات دولت است یا سازمان برنامه، در چارچوب بستن دهان درست کرده اند و اسمش را هم گذاشته اند سند برنامه. این سند برنامه تقریبا هیچ نسبتی با سند لایحه ندارد اما هربار هر انتقادی که از سند لایحه می شود، عزیزان به سند برنامه ارجاع می دهند چون مطمئن هستند بیش از ٩٩ درصد ایرانیان گرامی هرگز آن سند را نخواهند خواند. اما من چون ساده لوحی ساختاری دارم، با دقت این سند را خوانده ام.
برآورد ما این است که برای انجام چیزهایی که در سند برنامه آمده است، به شرط ثبات سایر شرایط برای یک دوره پنج ساله حداقل فقط دو هزار میلیارد دلار ارز لازم است اما این سند هرگز در دستور کار قرار نمی گیرد؛ فقط در مواجهه های حضوری به کار می آید تا بگویند ما همه چیز را در این سند پیش بینی کرده ایم.
ما خیلی وقت است که داریم راهبرد بستن دهان را اجرا می کنیم اما شرایط فعلی به ما می گوید که بگوییم در حیطه هایی که به حیات ایرانیان مربوط است با چالش روبه رو هستیم و باید رویه های موجود در سطح کلی حاکمیت دستخوش تحولات توسعه گرا شود.
این دو هزار میلیارد دلار را این گونه برآورد کرده ایم که هزار میلیاردش را سخنگوی گرامی دولت قبول کرده و ما دیدیم هدف گذاری هایی که برایش منابع دیده شده است، تقریبا یک سوم هدف گذاری هایی است که برایش منابعی دیده نشده است. بنابراین ما خیلی تخفیف داده ایم که چنین مبلغی را برآورد کرده ایم که اگر همه چیز فراهم بود و جلوبردن کار فقط منوط به دلار بود، کف منابع ارزی موردنیاز این مقدار است.
عزیزان در این سند می خواهند در یک دوره پنج ساله، ٢٩۴ هدف کلی را محقق کنند. هرکس که با الفبای برنامه ریزی توسعه آشناست، می داند اگر هدف کلی از سه مورد بیشتر شد، در عمل به این معناست که گویی اصلاهدفی وجود ندارد و کسی هم دنبال تحقق آنها نیست.
۶۵۴ راهبرد کلی هم در این سند وجود دارد و خداوند توفیق داده و از این نظر امکانات این سند فوق العاده است! هزارو ۵۵١ سیاست کلی هم برای این دوره پنج ساله در نظر گرفته شده است و حال گوشه ای از ابعاد این واقعیت که ما درباره مسائل بسیار جدی و زیربنایی کشورمان چقدر نیاز به همفکری و گفت وگو داریم، روشن می شود.
برداشت من این است که به لحاظ نقطه عطف زمانی جایگاه برنامه ششم، یک نقطه عطف تاریخی است. ما بعد از عبور از یک دوره که به طرز غیرعادی رانت زده بود، اگر مسئله توسعه را به عنوان یک پدیده همه جانبه در نظر بگیریم، آن وقت متوجه می شویم که کانون های اصلی تمرکز ما به جای آنکه ارز و ریال باشد، در درجه اول یک آشتی میان عوامل تضمین کننده بقای کشور در سطح ساخت قدرت است که اگر درباره اش حرف نزنیم و بگوییم همه چیز بر وفق مراد است، مشکلمان حل نمی شود؛ چون تعارض منافع غیرمتعارفی که در کشورمان وجود دارد، امکان نمی دهد که ماجرا جلو برود و این مسئله مطلقا با ارز و ریال حل شدنی نیست.
شما می دانید که الان حس ملی در سطح فرادستان به طرز غیرمتعارفی ضعیف شده و سند برنامه میان مدت اگر بخواهد واقعا برنامه ای برای تغییر باشد، می تواند با منطق کارشناسی، ذهن ما را به کانون های بحرانی تضعیف کننده بقای ملی حساس و آن حس ملی را در سطح فرادستان تقویت کند.
من فهرستی از مسائل حیاتی مبتلابه روزمره کشور نوشته ام که در این سند هیچ بحثی از آنها نشده است و الان به دلیل ضیق وقت از طرح آن معذوریم. مسئله بسیار مهم دیگر که در ساخت رانتی به طور کامل فراموش می شود، مسئله شتاب تاریخ است. ما الان هم به گذشت ٣۶۵ روز می گوییم یک سال، در ربع پایانی قرن هجدهم هم به آن می گفتیم یک سال، اما ما مفهومی داریم به نام هزینه فرصت زمان. برآوردها می گوید ازدست دادن هر یک سال زمان در شرایط کنونی به اندازه بیش از ١١٠ سال زمان ازدست دادن در ربع پایانی قرن ١٨ است.
من فقط ارجاع می دهم بروید و ادبیات انقلاب دانایی را بخوانید. وقتی که دانایی وارد تابع تولید می شود، بازدهی ها را صعودی می کند و تغییرات فراوانی را در کل نظام حیات جمعی ایجاد می کند. ما در این سند فرض کرده ایم کل عالم متوقف است و زل زده است به اینکه ما می خواهیم چه کولاک جدیدی بکنیم!
ما با همه آن اظهار لطف هایی که به خودمان داریم، از میانگین خام فروش های عالم هم سهم دانایی در خلق ارزش افزوده مان کمتر است. همین سال گذشته فرهنگستان علوم گزارشی را منتشر کرده که در آنجا می گوید در یک سال معین، چهار مورد از ١٣ هزار مقاله isi را به نام ایران ثبت کرده اند که ازآن میان چهار مورد به پتنت رسیده است. یعنی یک قدم به سمت کاربست عملی جلو رفته است. در همه عالم کسی برای آن مقاله های انتشاریافته تره هم خرد نمی کند. کشوری که به شدت تنگنای سرمایه انسانی دارد، منابع خودش را خرج و آدم هایش را مشغول می کند که به بیگانگان سرویس دهند، عینا نماد این قضیه در اقتصاد را هم با واردات کالای قابل تولید در کشور از خارج انجام می دهیم، ما آدم هایمان را تربیت می کنیم و آن وقت همان فرصت ها برای اشتغال مولد را در اختیار کسانی قرار می دهیم که آنها را استکبار جهانی می نامیم.
در کلی ترین حالت، پیشنهاد این جانب توقف روند کم ثمر و فاقد چشم انداز عملی در زمینه تهیه قانون برنامه ششم و بازگشت به موازین شناخته شده علمی بر محور شفافیت – مشارکت و اصول محکم برنامه ریزی توسعه است.

روزنامه شرق ، شماره ۲۷۴۵ به تاریخ ۱۷/۹/۹۵، صفحه ۱۵

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.